است نه آن كه او كار خويش را به پاى قبيله بگذارد و يا بالعكس اگر كسى خطايى مرتكب شد ، طايفهء او بىدليل از اوحمايت كنند . قرآن بر اين شخصيت مستقل فكرى تأكيد فراوانى داشت . به همين دليل به مردم گفته شده كه « وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ، * هيچ كس بار گناه ديگرى را به دوش نمىكشد » « 1 » و فرمود : « وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ تَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَ ما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَ ضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ ، هر آينه تنهاى تنها ، آن سان كه در آغاز شما را بيافريديم نزد ما آمده‌ايد در حالى كه هرچه را ارزانيتان داشته بوديم ، پشت سر نهاده‌ايد و هيچ يك از شفيعانتان را كه مىپنداشتيد با شما شريكند همراهتان نمىبينم . از هم بريده شده‌ايد و پندار خود را گمگشته يافته‌ايد . » « 2 » مشركان به رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مىگفتند كه حتى اگر قيامتى باشد و خداى تو بخواهد ما را در جهنم بيندازد همراه با خويشان خود در برابر او مىايستيم و مقاومت مىكنيم . « 3 » از اين جا بود كه خدا فرمود : « در روز قيامت نه خويشاوندان برايتان سود كنند ، نه فرزندانتان ، خدا ميانتان جدايى مىافكند و اعمالتان را مىبيند . » « 4 » و در جاى ديگر از كافرى ياد شده كه « آيا آن كسى را كه به آيات ما كافر بود ، ديدى كه مىگفت : البته به من مال و فرزند داده خواهد شد » آنگاه مىفرمايد : « آنچه را كه از او مىستانيم تا تنها نزد ما بيايد » . « 5 » برپايهء اين آيات مىتوان گفت كه خداوند بر آن بود تا در ضمن آيات قرآنى ، هر فرد را جداى از بستگىهاى قبيله‌اى ، مسؤول كار خودش بداند . در اينجا بايد به يك آيه بسيار مهم اشاره شود ، آيه‌اى از خداوند ضمن آن از مشركان مىخواهد تا بدون تأثيرپذيرى از ديگران ؛ اعم از اشراف قريش يا خانوادهء خود ، دربارهء رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بينديشند : « قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَ فُرادى ، ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ ، بگو شما را به يك چيز اندرز مىدهم ، دو دو و يك يك براى خدا قيام كنيد ، سپس بينديشيد ، تا بدانيد كه در يار شما [ پيامبر ] ديوانگيى نيست . اوست كه شما را از آمدن عذابى شديد مىترساند . » « 6 » خداوند مردم را دعوت به يك پند مىكند ؛ « از جاى برخيزيد » به اين معنا كه تصميم به اصلاح بگيرند . آنگاه ازگروههاى منحرف وجمعيتهاى مشرك كه بىدليل اتهام ديوانگى به

--> ( 1 ) . زمر ، 7 ؛ فاطر ، 18 ( 2 ) . انعام ، 94 ( 3 ) . در اين باره نك : السيرة النبويه ، ابن هشام ، ج 1 ، ص 313 ( 4 ) . ممتحنه ، 3 ( 5 ) . مريم ، 77 و 79 ( 6 ) . سبأ ، 46